Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi ASEAN Uygulama ve Araştırma Merkezi, 12 Şubat 2026 tarihinde “Katılımdan Entegrasyona: ASEAN’da Timor-Leste” başlıklı çevrim içi bir etkinlik düzenledi. Etkinlik, Merkez Müdür Yardımcısı Dr. Vuslat Nur Şahin Temel’in moderatörlüğünde gerçekleştirildi ve konuşmacı olarak Celso da Fonseca katıldı.
Celso da Fonseca, Universidade Nacional Timor-Lorosa’e (UNTL) Hukuk Fakültesi ve Sosyal Bilimler Fakültesi’nde öğretim görevlisi olup UNTL İnsan Hakları Merkezi ile bağlantılı olarak çalışmaktadır. Araştırmaları insan hakları, demokratik yönetişim, engelli hakları, barış ve çatışma ile ASEAN ile ilgili çalışmalar üzerine yoğunlaşmaktadır. Hakemli makaleler, kitap bölümleri ve politika odaklı araştırmalar yayımlamış olup bunlar arasında Southeast Asia Human Rights Outlook’a yaptığı katkılar da yer almaktadır. 2023 yılından bu yana Timor-Leste’de engellilik ve insana yakışır iş konusunda Sydney Üniversitesi ile yürütülen ortak bir akademik araştırma ve yayın iş birliğinde UNTL’yi temsil etmektedir.
Etkinlik, Timor-Leste’nin 26 Ekim 2025 tarihinde ASEAN’ın 11. üye devleti olarak tarihi katılımına ve önündeki sürece odaklandı. Celso da Fonseca, Timor-Leste’nin üyeliğe giden uzun yolculuğunu, 2002’deki ilk gözlemci statüsünden 2011’deki resmi başvurusuna ve 2023’te katılım yol haritasının kabulüne kadar tarihsel bir perspektifle ele aldı. Timor-Leste’nin katılım sürecinde 84 öncelikli ASEAN belgesinden 79’unu onayladığını ve bunların siyasi-güvenlik, ekonomik ve sosyo-kültürel olmak üzere her üç topluluk sütununu kapsadığını vurguladı.
Sunumun önemli bir bölümü, Timor-Leste’nin katılımdan tam entegrasyona geçiş sürecinde karşılaştığı zorluklara ayrıldı. Bunlar arasında azalan petrol gelirlerinden uzaklaşarak ekonomik çeşitlendirme, yılda 1.000’den fazla ASEAN toplantısına katılım için kurumsal kapasite geliştirme ve yoksulluk, yetersiz beslenme ve kırsal kalkınma gibi alanlardaki iç açıkların giderilmesi yer almaktadır. Celso da Fonseca, mevcut harcama düzeninin devam etmesi hâlinde Timor-Leste’nin Petrol Fonu’nun 2038 yılına kadar tükenebileceğine dair projeksiyonlar sunarak ekonomik reformun aciliyetini vurguladı.
Aynı zamanda konuşmacı, ASEAN üyeliğinin getirdiği önemli fırsatları da ele aldı. Bunlar arasında 660 milyonun üzerinde tüketiciye erişim, yabancı yatırım çekmek için bir platform ve afet müdahalesi, deniz güvenliği ve iklim direnci gibi alanlarda iş birliği çerçeveleri yer almaktadır. Ayrıca mavi ekonomi, turizm ve tarım alanlarındaki potansiyelin sürdürülebilir büyüme için kilit yollar olduğunu vurguladı. Başbakan Xanana Gusmão ve ASEAN İşlerinden Sorumlu Bakan Yardımcısı Milena Rangel gibi üst düzey Timor-Leste liderlerinin açıklamaları, ülkenin entegrasyonu başarılı kılma kararlılığını ortaya koymak amacıyla paylaşıldı.
Etkinlik, ASEAN’ın en yeni üyesini en iyi nasıl destekleyebileceği ve Timor-Leste’nin çatışma sonrası barış inşası ve demokratik yönetişim alanındaki benzersiz deneyiminin bölgeye nasıl katkı sağlayabileceği üzerine açık bir tartışmayla sona erdi.
Türkiye’nin tek ASEAN merkezi olan ASEAN Uygulama ve Araştırma Merkezi, Güneydoğu Asya meseleleri üzerine diyalog ve akademik değişimi teşvik etme kararlılığını sürdürmekte olup bu güncel ve bilgilendirici etkinliğe ev sahipliği yapmaktan gurur duymuştur.
